भारतीय कालगणनेविषयी थोडेसे..

 भारतीय कालगणना


    भारतीय ज्योतिषशास्त्रानुसार कालपरिभाषा मांडण्यात आली आणि वेगवेगळे नऊ कालमानांची संकल्पना पुढे आली या नवविध कालमानांमुळे काळाची सांगड  ब्राह्म, दिव्य, प्रजापत्य, बार्हस्पत्य, पैत्र्य, सावन, चांद्र, सौर आर्क्ष अशा नऊ वेगवेगळ्या मापांमधे बसवण्यात आली. त्यामुळे पूर्व वैदिक काळापासून पुढे अनंत काळापर्यंत काळ हा जवळपास अचूकपणे मोजता येऊ लागला. 

    सामान्य लोकांसाठी सण, व्रतांचे निर्णय चांद्र, सौर, सावन व नक्षत्र यांपासून निर्माण होणाऱ्या मानाने घेता येतात. त्यातही दैनंदिन उपयोगासाठी सौर, चांद्र व सावन मान वापरून पंचांगे तयार करण्यात येऊ लागली.

    ज्योतिषशास्त्रात कालगणना ही अविभाज्य घटक आहे. कारण कोणत्याही संस्कृतीचा उगम व तिची पाळेमुळे शोधण्याचे हे उत्कृष्ट साधन आहे. भारतात युधिष्ठीर संवत, विक्रम संवत, श्रीनृप शालिवाहन शक या काही प्रसिद्ध शक संवत्सर कालगणना आहेत.

अप्रत्यक्षाणि शास्त्राणि ,विवादस्तत्र केवलं । 

प्रत्यक्षं ज्योतिष शास्त्रं ,चन्द्रार्को यत्र साक्षिणौ ॥


- Mrs. Kalyani Dahale, KKSU.

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

राराजतां संस्कृतम् (Imporance of Sanskrit Lanuage

Image
  राराजतां संस्कृतम् प्रा. अविनाश-चव्हाणः सहाय्यक-प्राध्यापकः भारतरत्न-डा. पाण्डुरङ्ग-वामन-काणे संस्कृत-अध्ययन-केन्द्रम्,  रत्नागिरी-उपकेन्द्रम् क.का.सं.वि. रामटेकम् आभारतं श्रावणमासस्य पौर्णिमां निमित्तीकृत्य संस्कृतमहोत्सवाः संस्कृतपाठशालासु विश्वविद्यापीठेषु विद्यालयेषु चायोज्यन्ते। पुरा अस्मिन् दिने एव बालानामुपनयसंस्कारं विधाय बालाः गुरुकुलेषु विद्यारम्भाय प्रेष्यन्ते स्म। अतः अद्यापि क्वचिदस्याः भारतीयसंस्कृतेः स्मरणार्थं संस्कृतदिनस्य आचरणं क्रियते। क्वचिदेतन्निमित्तमामासं कुत्रचिद् आसप्ताहं क्वचित् आदिनं संस्कृतं वदामः इति संस्कृतानुरागिणः प्रतिजानन्ति। संस्कृतविषये एषा पङ्किः प्रसिद्धा “भाषास मुख्या मधुरा दिव्या गीर्वाणभारती” इति।  कस्मादियं भाषा मुख्या मधुरा दिव्या वोच्यत इति जिज्ञासायामत्र केचनांशा अवधेयाः – Many words – One Meaning - संस्कृतभाषायाः वैशिष्ट्यं यदस्यां भाषायां एकस्य शब्दस्य कृते नानासमानार्थशब्दा भवन्ति। शब्दास्तु नाना परं तेषामर्थस्वैक एव भवति। अयम्प्रकारोऽन्यासु भाषास्वपि क्वचित्क्वचिदस्ति किन्तु संस्कृतापेक्ष्यं प्रमाणेन न्यूनमेव। यथा – आङ्...
Read more

वास्तुशास्त्र में प्रतिमा-मूर्ति कला विज्ञान

Image
    वास्तुशास्त्र में प्रतिमा-मूर्ति कला विज्ञान                                                                                                                            डॉ . दिनकर मराठे         सहयोगी प्राध्यापक तथा विभाग प्रमुख , वेदांग  ज्योतिष  विभाग  संचालक, भारतरत्न  डॉ . पां.वा. काणे संस्कृत अध्ययन केंद्र  रत्नागिरी  उपकेंद्र , क. का . सं . वि . रामटेक   भारतीय वास्तुशास्त्र केवल भवन-निर्माण की तकनीक नहीं , अपितु एक समग्र दर्शन है , जिसमें देवालय , देवमूर्ति , मंदिर योजना , प्रतिष्ठा , संकल्पना तथा निर्माण से संबंधित सूक्ष्म विवरण प्राप्त होते हैं। विशेषकर , देवप्रतिमाओं का निर्माण केवल कला का ...
Read more

Gambling and its regulation: a History through Sanskrit Literature

Image
  Gambling and its regulation: a History through Sanskrit Literature S.V. Oak, Project Fellow ,   Bharatratna Dr. P.V. Kane Sanskrit Study Centre,  University Sub-centre , KKSU Ramtek   With the advancement in technology and social media, there has also been an advancement in gambling activities in the name of online gaming. The Public Gambling Act 1867 is the most significant enactment when it comes to laws that regulate gambling in India.          Today, Gambling comes under the state list of the seventh schedule of the Indian constitution. The Public Gambling Act has been adopted by many states wherein gambling in public and the maintenance of common gaming houses of any sort become illegal, while some states seem to allow licenced casinos to operate in their territory and levy taxes on the operators.       Some states have also enacted laws to regulate online gaming. Sanskr...
Read more