तंत्रयुक्ति

 

कु. भार्गव लक्ष्मण वळंजू 

प्रकल्प साहाय्यक 

क.का.सं.वि. रत्नागिरी उपकेंद्र

                    तंत्रयुक्ति ही एक अर्थज्ञान पद्धती आहे, जी प्रामुख्याने आयुर्वेदात वापरली जाते. आयुर्वेद हा वैदिक साहित्याचा भाग असल्याने, मीमांसा, न्याय, व्याकरण हे अर्थ समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचे आहेतच, परंतु आयुर्वेद शास्त्राने यासाठी एक स्वतंत्र आणि वैशिष्ट्यपूर्ण पद्धती विकसित केली, तंत्रयुक्ति.

तन्त्र म्हणजे आयुर्वेदशास्त्र विषयक ग्रंथ होय.

जसे, अग्निवेशतंत्र म्हणजे चरकसंहिता

     सौश्रुततंत्र म्हणजे सुश्रुतसंहिता

                      शास्त्रकारांना तंत्रयुक्ति चे दोन संकेत अभिप्रेत आहेत.

1.    तंत्रकारांनी स्वीकारलेले विशिष्ट लेखन संकेत.

2.    या संकेतांचा विचार करून तंत्राभिप्राय विषद करण्याची पद्धत.

सुश्रुत ३२ तंत्रयुक्ति मान्य करतात तर चरक ३६. सर्व विद्वानांना मान्य असलेली यादी इथे देत आहे.

 तंत्रयुक्तिचे महत्त्व

 ·   शास्त्राधिगमः - शास्त्राचे यथायोग्य ज्ञान करून घेता येते.

·      प्रबोधानम् – अर्थाचे सुस्पष्टीकरण.

·      प्रकाशनम्- प्रदीपो वेष्मनो | जसे घरातील अंधार प्रकाश दूर करतो, तंत्रयुक्ति समजल्याने शास्त्रातील अत्यंत कठीण संकल्पनाही सोप्या होतात.

·      अनुक्तार्थज्ञानम् – शास्त्रकर्त्याने जे स्पष्ट बोललेले नाही त्याचे आकलन तंत्रयुक्ति च्या साहाय्याने करता येते.

·      आशु अन्यशास्त्रप्रबोधनम् – फ़क्त आयुर्वेदच नाही तर अन्य संबन्धित शास्त्रान्चे ज्ञानही करून घेता येते.

·      स्ववाक्यसिध्यर्थम् – शास्त्रीय पद्धतीने मताची पुष्टी करता येते.

·      असद्वादिवाक्यप्रतिषेधनम् – परस्पर विरोधी विधानांचा निर्णय करता येतो.

इतर शास्त्रांमधूनही अशाप्रकारे तन्त्रयुक्ति स्वीकारलेल्या आहेत. तंत्रयुक्ति अर्थज्ञानास साहाय्यक ठरतात.

***