राराजतां संस्कृतम् (Imporance of Sanskrit Lanuage

🌸    🌸

      हजारो वर्षांची वैभवशाली परंपरा लाभलेला भारत देश. याच परंपरेतील  वेद,उपनिषदे, पुराणे, गीतेचे ज्ञान, कित्येक साहित्यकृती संस्कृत भाषेत आहेत. विविध अनुवाद आणि भाषांतराचे तंत्र वापरून संस्कृत ग्रंथातील ज्ञान सर्वसामान्यांना प्राप्त झालं. संस्कृत भाषा ही देवभाषा, गीर्वाणभाषा म्हणून सुप्रसिद्ध आहेच. त्यातच व्याकरणामुळे या भाषेला एक बांधेसूदपणा प्राप्त होतो. त्यातच शब्दभांडाराने संपन्न आणि साहित्य-शास्त्र-ज्ञान या तिघांचाही विपुल साठा असणारी अशी ज्ञानगंगा म्हणजे संस्कृत भाषा... मात्र बदलत्या शैक्षणिक पद्धतीबरोबर संस्कृत भाषेत करिअर करण्यास अथवा भविष्य घडवण्यास आता ‘सुगीचे दिवस’ आले आहेत. शालेय जीवनात संस्कृत भाषेशी मुलांची ओळख होते. कित्येक घरांमध्ये सकाळी देवपूजेच्या वेळेस अथवा सायंकाळी दिवेलागणीच्या वेळेला स्तोत्रे म्हटली जातात. यामुळे घरातील मुलांचा संस्कृत भाषेशी प्राथमिक स्वरूपाचा परिचय होतो. लहानपणीच मुलांच्या कोवळ्या मनावर संस्कृत भाषा अवघड नसून ती आत्मसात करण्यास सोपी आहे हा संस्कार होतो. त्यामुळे या भाषेकडे परीक्षेत गुण मिळवून देणारी भाषा असे न पाहता तिच्याकडे भाषिक अंगांनी बघणे गरजेचे आहे.

प्राचीन काळात गुरुजवळ राहून अथवा गुरुकुल मध्ये एकत्रित अध्ययन करण्याची पद्धत होती. यात संस्कृत भाषा व साहित्य याचा कसून अभ्यास व्हायचा. मुळात पाठांतर या विषयावर अधिक जोर दिला जात असे.
मात्र सध्याच्या आधुनिक जगात विज्ञान व तंत्रज्ञानाची दररोज प्रगती होत आहे. मात्र याच तंत्रज्ञानाच्या मदतीने संस्कृत भाषेला वैश्विक स्वरूप प्राप्त झाले आहे. त्यातच बदलत्या शैक्षणिक पद्धतीला साजेसे आणि संस्कृत भाषा अधिकाधिक सोपी कशी करता येईल यावर अनेक तज्ञ मंडळींकडून विशेष प्रयत्न केले जात आहेत. संस्कृत भाषेचे उगमस्थान म्हणजे भारत.. या भारतात काश्मीर पासून कन्याकुमारी पर्यंत एकूण १६ संस्कृत विश्वविद्यालये आहेत. या विश्वविद्यालयांच्या माध्यमातून संस्कृत भाषेला केंद्रस्थानी ठेवून विद्यार्थी वर्गाच्या मनात संस्कृतविषयी ओढ निर्माण होईल यासाठी विविध अभ्यासक्रम चर्चासत्रे यांचे आयोजन केले जाते.

याच १६ विश्वविद्यालयांच्या मालिकेतील एक असलेले आणि मध्य भारतातील एकमेव संस्कृत विद्यापीठ म्हणजे नागपूर रामटेक येथील कविकुलगुरू कालिदास संस्कृत विश्वविद्यालय... १९९७ साली शासनाव्दारे स्थापन झालेले हे विद्यपीठ आजपर्यंत केवळ आणि केवळ संस्कृत भाषेच्या विकासासाठी प्रसारासाठी आणि वर्धनासाठी कार्य करत आहे. हाच उद्देश समोर ठेवून कोकण पट्ट्यात देखील संस्कृत भाषेची रुजवणुक व्हावी यासाठी रत्नागिरी शहरात रत्नागिरी संस्कृत उपकेंद्राची स्थापना झाली. तमाम रत्नागिरी करांसाठी अभिमानास्पद बाब म्हणजे रत्नागिरी जिल्ह्यातील संस्कृत भाषेचे गाढे अभ्यासक असलेले भारतरत्न डॉ पांडुरंग वामन काणे यांचे नाव उपकेंद्राला देण्यात आले.

संस्कृत भाषा व भारतीय शास्त्रे यामध्ये अध्ययन करण्यासाठी रत्नागिरी उपकेंद्रामध्ये प्रमाणपत्र, पदविका, पदवी आणि पदव्युत्तर अभ्यासक्रम उपलब्ध आहेत. – एम.ए. योगशास्त्र (२ वर्षे ), बी.ए. योगशास्त्र (४ वर्षे ), पी.जी. डिप्लोमा वेदांग ज्योतिष ( १ वर्ष), डिप्लोमा वास्तुशास्त्र (१ वर्ष), डिप्लोमा संस्कृत आगम (१ वर्ष ), डिप्लोमा इन थिएटर अॅण्ड परफॉर्मिंग आर्ट्स (नाट्यशास्त्र -१ वर्ष ), संस्कृत प्रवेश (६ महिने ) तसेच रत्नागिरी संस्कृत उपकेंद्रात आता संस्कृत शिकता शिकता बी.ए.सिव्हील सर्विसेस हा पदवी बरोबरच स्पर्धा परीक्षांसाठी पूरक असणारा आधुनिक अभ्यासक्रमही उपलब्ध आहे.

संस्कृत व तत्संबंधी शास्त्रांचे अध्ययन करून भविष्यात रोजगाराच्या संधी उपलब्ध तर होतातच याचबरोबर  संशोधन, अनुवाद, आंतरविद्याशाखीय व बहुविध्याशाखीय अध्ययन क्षेत्रातही पुढे वाव आहे. योगशास्त्रामध्ये पदवी व पदव्युत्तर अध्ययनानंतर भारतातातच नव्हे तर आंतरराष्ट्रीय स्तरावर योग शिक्षक, महाविद्यालयांमध्ये प्राध्यापक होता येते. खाजगी, शासकीय संस्था, आरोग्यकेंद्र यांमध्ये  योग शिक्षक होता येते. रत्नागिरी संस्कृत उपकेंद्रात आता संस्कृत शिकता शिकता बी.ए.सिव्हील सर्विसेस हा पदवी बरोबरच स्पर्धा परीक्षांसाठी पूरक असणारा आधुनिक अभ्यासक्रमही उपलब्ध आहे. 

मुळात संस्कृत भाषा आणि भारतीय ज्ञान परंपरेतील विविध शास्त्रे ही माणसाच्या जीवनाचा जणू आरसाच आहे. विविध प्राचीन संस्कृत ग्रंथांमध्ये मानवी जीवनपद्धती, सामाजिक व्यवहार, शिष्टाचार, मनोविज्ञान या सारख्या विषयांवर विस्तृत चर्चा केलेली आहे. हे ज्ञान आत्मसात करणे आता कोकणवासीयांना आणि रत्नागिरीकरांना अगदी सहज शक्य आहे. कारण रत्नागिरी संस्कृत उपकेंद्रात विविध अभ्यासक्रम उपलब्ध आहेत. ज्यात प्रामुख्याने संस्कृत भाषा,योगशास्त्र, ज्योतिषशास्त्र, वास्तुशास्त्र, नाट्यशास्त्र यासारख्या विषयांचा समावेश आहे. त्यामुळे आपल्या अगदी दाराशी संस्कृतची गंगा वाहत आली आहे गरज आहे ती फक्त त्या गंगेने आपल्या ज्ञानाची तहान भागवण्याची..

                                                                स्वरूप काणे  

                                                                समन्वयक, CDOE, 

                                                               भारतरत्न डॉ. पांडुरंग वामन काणे संस्कृत अध्ययन केंद्र रत्नागिरी